डिहाइड्रेसनको कारण र बच्ने उपाय

काठमाडौं / गर्मी बढ्दा शरीरमा पानीको कमी र घाँटी सुख्खा हुनुका साथै चक्कर लाग्ने समस्या हुन सक्छ। आँखा रातो हुन सक्छ वा पिसाब पहेंलो हुन सक्छ।

यदि तपाईं यी समस्याहरूको सामना गर्दै हुनुहुन्छ भने यो तपाईंको स्वास्थ्यको लागि खतराको संकेत हुन सक्छ। तपाईंको शरीरमा पानी र इलेक्ट्रोलाइट्सको कमीले स्वास्थ्यमा गम्भीर परिणामहरू निम्त्याउन सक्छ। यी प्रभावहरूलाई डिहाइड्रेसन भनिन्छ।

चिकित्सकहरुका अनुसार डिहाइड्रेसनको कारणले अवस्था गम्भीर हुन सक्छ। गर्मीमा निरन्तर पसिना आउने कारणले शरीरमा पानीको मात्रा त घट्छ नै, शरीरमा नुनको मात्रा पनि घट्छ।

तपाईंलाई लाग्न सक्छ एसीमा बस्दा पसिना आउँदैन। तर सधैं एसीमा बस्दा तपाईंको तिर्खा कम हुन्छ। स्वास्थ्य विज्ञहरू भन्छन् – यसले तपाईंको शरीरमा प्रतिकूल र दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्छ। बढ्दो तापक्रममा शरीरको उचित हेरचाह गरिएन भने यसले स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्छ। यदि तपाईं लामो समयदेखि चर्को घाममा हुनुहुन्छ भने गर्मी स्ट्रोकले डिहाइड्रेसन निम्त्याउन सक्छ। साथै यदि समग्र तापक्रम उच्च छ भने यो समस्या हो। तपाईंलाई पखाला वा कुनै रोग छ भने पनि तपाईंको शरीर डिहाइड्रेट हुन सक्छ। धेरै मदिरा वा क्याफिनयुक्त पेय पदार्थ पिउनाले शरीरमा पानी कम हुन्छ। यदि तपाईंलाई धेरै पिसाब फेर्न लगाउन औषधि दिइएको छ भने पनि यो हुन सक्छ।

– धेरै तिर्खा लागेको छ भने

– पिसाब गाढा पहेंलो छ र कडा गन्ध छ भने

– सामान्यभन्दा कम पिसाब फेर्नुहुन्छ भने

– चक्कर लाग्छ भने

– थकान महसुस भइरहेको छ भने

– मुख, ओठ, जिब्रो सुख्खा छ भने

– आँखा अँध्यारो देखिन्छ भने

यदि तपाईंले यस्ता लक्षणहरू अनुभव गरिरहनुभएको छ भने तपाईंलाई डिहाइड्रेटेड हुने सम्भावना हुन्छ। यस्तो अवस्थामा तपाईंले शरीरबाट पानी र नुनको कमीलाई पूर्ति गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ र डाक्टरको मद्दत लिनुपर्छ। धेरै मानिसहरू सोच्छन् – शरीर डिहाइड्रेटेड छ भनेर कसरी पहिचान गर्ने ? यसको पहिलो संकेत हाम्रो पिसाबमा देखिन्छ। यदि पिसाब पहेंलो छ वा पिसाबको रंग रातो भयो भने यसको अर्थ शरीर डिहाइड्रेटेड छ भन्ने हो।घाममा निरन्तर हिँड्दा वा तातो भट्टीको नजिक काम गर्दा शरीरमा पानीको मात्रा कम हुन्छ। साथै सोडियम, पोटासियम, क्लोराइड र बाइकार्बोनेट जस्ता अन्य इलेक्ट्रोलाइट्सको मात्रा पनि कम हुन्छ। यदि यो अवस्था लामो समयसम्म रह्यो भने शरीरमा म्याग्नेसियम र क्याल्सियमको मात्रा पनि घट्छ।

एक वयस्कको शरीरमा ६० देखि ७० प्रतिशत पानी हुन्छ। यदि पानीको यो स्तरमा धेरै भिन्नता आयो भने हाम्रो शरीरको मेटाबोलिजम प्रभावित हुन्छ। अर्थात्, खाएको खाना पच्दैन। साथै, मानिस बेहोस पनि हुन सक्छ। यतिमात्र होइन, यदि यो अवस्था लामो समयसम्म रहिरह्यो भने व्यक्तिको श्वासप्रश्वास र  मस्तिष्कमा असर पर्ने र उसको मृत्यु हुने डर पनि हुन्छ। स्वास्थ्य विज्ञहरुका अनुसार पानीको अभावले छाला सुख्खा हुन थाल्छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लुएचओ) का अनुसार कम पानी पिउँदा मात्र डिहाइड्रेसन हुँदैन। पखाला लाग्दा पनि शरीरमा पानीको कमी हुन्छ। पखाला लाग्दा पानी र नुनको मात्रा घट्छ। बान्ता हुँदा, पसिना आउँदा, पिसाब गर्दा र सास फेर्दासमेत शरीरमा नुन कमी हुन सक्छ। यो अवस्थामा मानिस सुस्त हुन्छ, रिंगटा लाग्छ, आँखा गाडिन्छ र पानी पिउन मन लाग्दैन।

यस्तो अवस्था भनेको डिहाइड्रेसनको गम्भीर अवस्था हो। यस्तो अवस्थामा डाक्टरहरूले ओआरएस लिन पनि सिफारिस गर्छन्। ओआरएस प्याकेटमा सोडियम क्लोराइड, पोटासियम क्लोराइड, सोडियम साइट्रेट र ग्लुकोज हुन्छ। यदि तपाईं चर्को गर्मीमा डिहाइड्रेसनबाट बच्न चाहनुहुन्छ भने पानी पिएर मात्र हुँदैन। पानीसँगै अन्य तरल पदार्थ पनि सेवन गर्नुपर्नेछ। अहिलेको चर्को गर्मीमा प्रशस्त पानी पिउनु महत्त्वपूर्ण छ। तर पानीले मात्र शरीरको तिर्खा मेटिएको हुँदैन। शरीरमा पानीको कमी हुन नदिन हामीले सरबत, फलफूलको रस, दही, मही आदि तरल पदार्थ पिउनुपर्छ। उखुको रस, महीमा थोरै नुन मिसाएर पिउनु पनि शरीरको लागि फाइदाजनक हुन्छ।

गर्मीको समयमा शरीरमा पानीको मात्रा उचित कायम राख्नु महत्त्वपूर्ण छ। सामान्यतया हाम्रो शरीरको ७० प्रतिशत भाग पानीले भरिएको हुन्छ। शरीरलाई पानी चाहिन्छ, यस्तो अवस्थामा विज्ञहरू एकैचोटि धेरै पानी पिउन उचित नहुने बताउँछन्। तिर्खा लाग्दा पानी पिउन सम्झनु नै एकमात्र समाधान हो। तिर्खा लाग्दा एकैचोटि दुई वा तीन गिलास पनि पिउनु हुँदैन।  बिस्तारै पानी पिउनु राम्रो हुन्छ। यदि तपाईंले एकैचोटि धेरै पानी पिउनुभयो भने पेटमा तनावको कारणले भोक कम हुन्छ। गर्मीको समयमा आहारमा पनि ध्यान दिनुपर्छ। चिल्लो खानेकुरा खानु हुँदैन। खाना खाएपछि मात्र घरबाट बाहिर निस्कनुपर्छ ताकि बाहिर खानुपर्ने अवस्था नआओस्। घरमा खान नभ्याइए टिफिन बक्समा बोकेर हिँड्न सकिन्छ।

सिट्रस (अमिलो) फलफूल भिटामिन सीको लागि राम्रो हुन्छ। तरबूजा, खर्बुजा, सुन्तला, गुलियो कागती, अंगूर, आँप, अनारलाई आहारमा समावेश गर्नुपर्छ। अमला, कोकम, काँचो आँपमा पनि भिटामिन ‘सी’, सोडियम, पोटासियम, म्याग्नेसियम जस्ता तत्वहरू पाइन्छ।चर्को गर्मीमा वयस्कलाई त गाह्रो हुन्छ भने बच्चाहरूलाई झन् मुस्किल हुन्छ। गर्मी होस् वा जाडो बच्चाहरु खेल्न मन पराउँछन्। यस्तो अवस्थामा उनीहरुलाई स्वास्थ्य समस्या आउने जोखिम हुन्छ। बाहिर खेल्न गएपछि बच्चाहरूलाई तिर्खा र भोकको याद हुँदैन। त्यसकारण आमाबाबुले आफ्ना बच्चाहरूको विशेष ख्याल राख्नुपर्छ। विज्ञहरुले बच्चामा डिहाइड्रेसन रोक्न केही उपाय सुझाएका छन्। जस्तै- आमाबाबुले दिनभरि बच्चाहरूलाई पानी पिउने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ। जब बच्चाहरू खेल्न बाहिर जान्छन्, आफ्नो साथमा पानीको बोतल लिएर पठाउनुपर्छ।

तिनीहरूलाई सिधा घाममा खेल्न पठाउनु हुँदैन। तरबुजा, काँक्रो, सुन्तला र स्ट्रबेरी जस्ता पानीयुक्त फलफूल र तरकारीहरू आफ्नो आहारमा समावेश गर्नुपर्छ। बिहान १० बजेदेखि बेलुका ४ बजेसम्म बच्चाहरूलाई घाममा खेल्न पठाउनु हुँदैन। बालबालिकाहरूलाई खुकुलो र हल्का रंगका लुगा लगाइदिनुपर्छ। बच्चाहरूको शरीरमा पानी कम भयो भने तुरुन्तै पुनर्जलीय झोल खुवाइ हाल्नुपर्छ।