१९ वैशाख, काठमाडौं। शान्ति दिप रेग्मी/ इजरायल-प्यालेस्टाइन द्वन्द्वको उत्पत्ति यूरोपमा सियोनिज्मको उदय र १९ औं शताब्दीको उत्तरार्ध र प्रारम्भिक २० औं शताब्दीमा ओटोमन प्यालेस्टाइनमा यहूदी बसोबास गर्नेहरूको आगमनमा भएको हो।स्थानीय अरब जनसंख्या मुख्य रूपमा क्षेत्रीय विस्थापन र विस्थापन को डरले बिरोध गरे , सियोन – वादको बिरोध गरे। जसमा जियोनिस्ट आन्दोलनले बेलायतले जारी गरेको १९१७ बालफोर घोषणापत्रमा साम्राज्यवादी शक्तिको समर्थन प्राप्त गर्यो, जसले “प्यालेस्टाइनमा यहूदी मातृभूमि” को निर्माणलाई समर्थन गर्ने वाचा गरेको थियो।
प्रथम विश्वयुद्धको दौरान ओटोमन साम्राज्यको पराजय पछि, अनिवार्य प्यालेस्टाइनलाई बेलायती जनादेशको रूपमा स्थापित गरियो। यहूदी र अरबहरू बीचको तनाव अन्तरसाम्प्रदायिक संघर्षमा बढ्यो ।१९३७ सन् मा, एक अरब विद्रोह स्वतन्त्रता माग भयो जो अंग्रेज दमन विरुद्ध थियो । प्यालेस्टाइनका लागि सन् १९४७ मा संयुक्त राष्ट्र विभाजन योजनाले १९४८ सन् मा प्यालेस्टाइन युद्धलाई ट्रिगर गर्यो, जसले अधिकांश प्यालेस्टाइनी अरबहरूलाई निष्कासन र उडान देख्यो, धेरैजसो जनादेशको क्षेत्रमा इजरायलको स्थापना, र गाजा पट्टी र वेस्ट बैंक र इजिप्टको नियन्त्रणा रहयो। जोर्डन, क्रमशः सन् १९६७ मा छ दिनको युद्धमा, इजरायलले वेस्ट बैंक र गाजा पट्टी (जसलाई प्यालेस्टिनी क्षेत्रहरू भनेर चिनिन थाल्यो) कब्जा गर्यो, जुन अहिले आधुनिक इतिहासको सबैभन्दा लामो सैन्य कब्जा मानिन्छ, र मानवीय उल्लंघनको लागि अन्तर्राष्ट्रिय निन्दा गरिएको छ। प्यालेस्टिनीहरूको अधिकार हनन गरिए देखिन्छ।
यस द्वन्द्वले सुरुदेखि नै धेरै नागरिक हताहत भएको दाबी गरेको छ, जसमा अधिकांश प्यालेस्टिनीहरू छन्। इजरायली-प्यालेस्टाइन शान्ति प्रक्रियाको भागको रूपमा द्वन्द्व समाधान गर्न विभिन्न प्रयासहरू गरिएका छन्, व्यापक अरब-इजरायल द्वन्द्व समाधान गर्ने प्रयासहरूको साथसाथै इजरायली सरकार र प्यालेस्टाइन लिबरेसन अर्गनाइजेसन (PLO) बीचको वार्ताहरु समाधानतर्फ प्रगति सन् १९९३–१९९५ को ओस्लो सम्झौताबाट भएको थियो। हालैका अधिकांश शान्ति प्रयासहरू दुई-राज्य समाधानको वरिपरि केन्द्रित थिए , जसमा इजरायलसँगै स्वतन्त्र प्यालेस्टाइन राज्यको स्थापना समावेश छ। दुई-राज्य समाधानको लागि सार्वजनिक समर्थन, जुन पहिले इजरायली यहूदी र प्यालेस्टाइनीहरू दुवैबाट समर्थन पाएको थियो, हालका वर्षहरूमा घटेको छ।
संयुक्त राष्ट्र, संयुक्त राज्य अमेरिका, रुस र युरोपेली संघ मिलेर बनेको मध्यपूर्वमा क्वार्टेटद्वारा आधिकारिक वार्ताहरू मध्यस्थता गरिन्छ। अरब लीग, जसले अरब शान्ति पहल प्रस्ताव गरेको छ, इजिप्ट र जोर्डनसँगै अर्को महत्त्वपूर्ण अभिनेता हो। सन् २००६ देखि, प्यालेस्टिनी पक्ष फताह वेस्ट बैंकमा प्यालेस्टाइनी प्राधिकरण र हमास जसले गाजा पट्टीको नियन्त्रण प्राप्त गरेको बीचमा विभाजित भएको छ । यसलाई समाधान गर्ने प्रयासहरू बारम्बार र जारी छन् । सन् २०१९ देखि, इजरायली पक्षले पनि राजनीतिक संकट अनुभव गरिरहेको छ। शान्ति वार्ताको पछिल्लो चरण जुलाई २०१३सन् मा सुरु भयो तर २०१४ सन् मा अन्त्य गरियो। सन् २००६ देखि, हमास र इजरायलले पाँचवटा युद्ध लडेका छन्, जसमध्ये सबैभन्दा हालको सन् २०२३ मा सुरु भयो र अप्रिल सन् २०२४ सम्म चलिरहेको छ। इजरायली-प्यालेस्टाइन द्वन्द्वको अंश यी आन्दोलनहरूद्वारा ब्रिटिश अनिवार्य प्यालेस्टाइन गठन गर्ने भूमिमा विवादास्पद दावीहरूबाट उत्पन्न भयो, जसलाई यहूदी मानिसहरूले आफ्नो पुर्खाको मातृभूमि मानेका थिए, जबकि एकै समयमा यसलाई पान-अरबहरूले मानेका थिए। आन्दोलन ऐतिहासिक रूपमा र हाल अरब प्यालेस्टिनीहरूसँग सम्बन्धित छ। प्यान-इस्लामिक सन्दर्भमा, मुस्लिम भूमिको रूपमा प्यालेस्टिनी यहूदी र अरबहरू बीचको ब्रिटिश म्यान्डेट क्षेत्र भित्रको साम्प्रदायिक द्वन्द्वमा पूर्ण-स्तरीय प्यालेस्टाइन गृहयुद्धमा बढ्यो।
प्यालेस्टिनी अरबहरूको पक्ष लिँदै, विशेष गरी इजरायलको स्वतन्त्रता घोषणा पछि, छिमेकी अरब देशहरूले आक्रमण गरे। मे १९४८ सन् मा पूर्व जनादेश क्षेत्र, पहिलो अरब-इजरायली युद्ध सुरु भयो। सन् १९७३ योम किप्पुर युद्ध पछि युद्धविराम सम्झौता संग ठूला स्तरको शत्रुता समाप्त भयो। सन् १९७९ मा इजरायल र इजिप्टबीच शान्ति सम्झौतामा हस्ताक्षर भएको थियो। जसको परिणामस्वरुप सिनाई प्रायद्वीपबाट इजरायली फिर्ता भयो र वेस्ट बैंक र गाजा स्ट्रिपमा सैन्य शासन प्रणालीको उन्मूलन, इजरायली नागरिक प्रशासनको फलस्वरूप एकपक्षीयरूपमा पूर्वी यरूशलेम रहयो।
द्वन्द्वको प्रकृति वर्षौंको दौडान ठूलो मात्रामा, क्षेत्रीय अरब-इजरायली द्वन्द्वबाट थप स्थानीय इजरायली-प्यालेस्टाइन द्वन्द्वमा परेका छन, । जुन सन् १९८२ लेबनान युद्धमा उत्कर्षमा पुग्यो जब इजरायलले प्यालेस्टिनी मुक्तिलाई हटाउन लेबनानी गृहयुद्धमा हस्तक्षेप गर्यो। लेबनानबाट मुक्ति संगठन सन् १९८७ -१९९३ पहिलो इन्टिफादाको पतन भयो । अन्तरिम ओस्लो सम्झौताले इजरायली-प्यालेस्टाइन शान्ति वार्ता भयो। सन् १९९९ मा प्यालेस्टिनी राष्ट्रिय प्राधिकरणको स्थापना गर्यो। सोही वर्ष, इजरायल र जोर्डन शान्ति सम्झौतामा पुगे ।सन् २००२ मा, अरब लीगले अरब शान्ति पहलमा इजरायल-प्यालेस्टाइन द्वन्द्वको समाधानको भागको रूपमा अरब देशहरूद्वारा इजरायललाई मान्यता प्रदान गरेको थियो। जुन पछि पुन: पुष्टि गरिएको छ, अरब लीग र इजरायल बीचको सम्बन्ध सामान्य बनाउन आह्वान गरियो, बदलामा इजरायलले कब्जा गरिएका क्षेत्रहरू (पूर्वी जेरुसेलम सहित) बाट पूर्ण रूपमा फिर्ता लिने र प्यालेस्टिनी शरणार्थी समस्याको “न्यायिक समाधान” को आधारमा संयुक्त राष्ट्र सङ्घको प्रस्ताव १९९० र २००० को शुरुमा इजरायल र सिरियाबीच ठूलो मात्रामा युद्धविराम कायम भएको थियो, जबकि इरानी प्रोक्सी मिलिशियाहरू विरुद्ध लेबनानमा सीमित युद्ध जारी थियो।
इजिप्ट र जोर्डनसँगको शान्ति सम्झौताको बावजुद, प्यालेस्टिनी प्राधिकरणसँग अन्तरिम शान्ति सम्झौता र सामान्यतया अवस्थित युद्धविराम, २०१० को मध्य सम्म अरब लीग र इजरायल धेरै मुद्दाहरूमा एक अर्कासँग असहमतिमा रहे। द्वन्द्वमा रहेका अरब लडाकुहरूमध्ये, इराक र सिरिया मात्र इरानलाई समर्थन गर्ने इजरायलसँग कुनै औपचारिक शान्ति सम्झौता वा सन्धिमा पुगेका छैनन्। सिरियाली गृहयुद्धले इजरायलको उत्तरी सिमाना नजिकको अवस्थालाई परिवर्तन गर्यो, सिरियाली अरब गणतन्त्र, हिज्बुल्लाह र सिरियाली विपक्षीहरूलाई एकअर्कासँग असहमतिमा राख्दै र इरानसँगको उदीयमान युद्धमा इजरायलसँगको सम्बन्धलाई जटिल बनायो। इजरायल र हमास-शासित गाजा बीचको द्वन्द्वलाई पनि इरान-इजरायल प्रोक्सी द्वन्द्वको श्रेय दिइएको छ। सन् २०१७ सम्म, इजरायल र साउदी अरेबियाको नेतृत्वमा धेरै अरब सुन्नी राज्यहरूले इरानको सामना गर्न एक अर्ध-आधिकारिक गठबन्धन गठन गरे। यो कदम र खाडी राज्यहरु को साथ इजरायली सामान्यीकरण को अरब-इजरायली संघर्ष को लुप्त को रूप मा केहि द्वारा चिह्नित गरिएको थियो।
गाजाको युद्ध फतह र हमास बीचको सैन्य द्वन्द्व थियो जुन १० देखि १५ जुन २००७ सम्म गाजा पट्टीमा भएको थियो। यो फताह-हमास द्वन्द्वमा एक प्रमुख घटना थियो, फतहले २००६ प्यालेस्टाइनीलाई हराएपछि सत्ताको लागि संघर्षमा केन्द्रित थियो। विधायिका चुनाव भयो। युद्धको परिणाम स्वरूप एकता सरकारको विघटन भयो । र प्यालेस्टिनी क्षेत्रहरूको वास्तविक विभाजन दुई निकायहरूमा भयो: प्यालेस्टिनी राष्ट्रिय प्राधिकरण (PNA) द्वारा शासित वेस्ट बैंक र हमासद्वारा शासित गाजा पट्टी, हमास लडाकुहरूले गाजा पट्टीको नियन्त्रण लिए, जबकि फताह अधिकारीहरूलाई या त कैदीको रूपमा लिइयो, मृत्युदण्ड दिइयो, वा निष्कासित गरियो। प्यालेस्टाइनी सेन्टर फर ह्युमन राइट्सले उक्त लडाइँमा कम्तिमा १६१ जना मारिएको र ७०० भन्दा बढी घाइते भएको बताएको छ।
२०२३ मा इजरायलमा हमासको आक्रमण कसरी फरक थियो?
हमासको २०२३ मा दक्षिणी इजरायलमा गरिएको आक्रमण, “अपरेसन अल-अक्सा तूफान” यसको रणनीति, मापन र गोपनीयतामा असाधारण थियो। विश्लेषकहरू भन्छन् । यो अक्टोबर ७ मा प्रारम्भ भयो, यहूदीहरुलाई एक महत्वपूर्ण यहूदी छुट्टीको बेला गरिएको हमला थियो । हमासले दक्षिणी र मध्य इजरायलमा धेरै हजार रकेटहरू प्रक्षेपण गर्दै, उत्तरमा तेल अवीवसम्मका शहरहरूमा प्रहार गर्यो। हमासका लडाकुहरूले पनि भारी सुदृढ गाजा सिमाना तोडेर धेरै दक्षिणी इजरायली सहर र गाउँहरूमा घुसपैठ गरे, लगभग १,२०० मानिसहरू मारिए र धेरै घाइते र अपहरण गरे। लडाकुहरूले आफ्ना कार्यहरूको लाइभ स्ट्रिमिङ भिडियोहरू देखाए, जुन आक्रमण विशेष गरी क्रूर भनेर देखाउँदै, विज्ञहरूले युद्ध अपराधको रूपमा शासन गर्न सक्ने कुरालाई केही लडाकुहरूले गरेको देखिथ्यो।
मार्च २०२४ सन् मा, संयुक्त राष्ट्रका अन्वेषकहरूले भने कि केही हमास सदस्यहरूले बन्धकहरू र अक्टोबर ७ मा मारिएकाहरू विरुद्ध यौन हिंसा गरेको “विश्वास गर्ने उचित आधार” थियो। सैन्य नेता मोहम्मद डेफले भने कि हमासले प्यालेस्टिनी भूमिहरू इजरायलको कब्जाको प्रतिक्रियामा आक्रमण गरेको र यसका विभिन्न प्यालेस्टिनी जनता विरुद्ध “अपराध”। अक्टोबर ७ को आक्रमण इजरायलको पचहत्तर वर्षको इतिहासमा सबैभन्दा घातक हो र यसले त्यहाँका मानिसहरूलाई गहिरो मनोवैज्ञानिक आघात पुर्याएको छ, केही विश्लेषकहरूले अचम्मको पर्ल हार्बर र सेप्टेम्बर ११, २००१ सन् मा, संयुक्त राज्य अमेरिकामा भएको आक्रमणसँग तुलना गरेका छन्।
“यो पूर्णतया अभूतपूर्व छ कि एक आतंकवादी संगठनसँग हावा, समुद्र र जमिनबाट एकैसाथ हमलाहरू गर्न सक्ने क्षमता वा क्षमता हुन्छ,” CFR वरिष्ठ फेलो ब्रुस होफम्यान लेख्छन् । अहिले पनि ईजरायल हमास युद्ध जारी छ। अहिले युद्धको आगो सल्केर लेबनान सिरिया हुदै ईरान आईपुगेको छ । ईजरायल युरोपेलीहरु र अमेरिकाको कठपुतली बनेर अगाडि बडिरहेको छ । गाजामा ३५ हजारको मृत्यु भएको छ । लाखौं घाइते छ्न् । अहिले यमनबाट हुतिले लाल सागरमा अमेरिकी र ईजरेली पानी जहाज निसान बनाउदै आएका छ्न् । इरानले ईराक रहेको अमेरिकी बेसमा प्रहार गरिरहेछ । अब युद्ध ईजरायल र प्यालेस्टाइन होईन धेरै देशमा फैलिएको छ। तहस नहस भएको छ । अहिले छिट्टै शान्ति ल्याउन कतारले प्रयास गरिरहेको छ।
