काठमाडौं – विश्वनाथ खरेल/ वेद अनुसार यो दिन महर्षि याज्ञवल्क्यले आदित्य ब्रह्म (सूर्य)बाट वेद प्राप्त गरेका थिए । तसर्थ जनैपूर्णिमालाई वेदजयन्ती पनि भनिन्छ । यस दिन गरिने यज्ञोपाकर्म, वेदोपाकर्म वा वेदारम्भ कर्मले नयाँ अध्यायको थालनी जनाउँछ । यसरी जनै (जनैपात्र) लाई मन्त्रित धागो मानिन्छ । जुन ब्रह्मसूत्रको प्रतीक हो र यसलाई धारण गर्दा वेद अध्ययन र कर्मकाण्ड गर्ने अधिकार प्राप्त हुने विश्वास छ । जुन पर्वको सांस्कृतिक पक्षमा जनैपूर्णिमा र रक्षाबन्धन एकै दिन पर्ने भएकाले दिदीबहिनीहरूले आफ्ना दाजुभाइलाई पवित्र धागो अर्थात राखी बाँधेर दीर्घायु र सुरक्षाको कामना गर्छन् । यसमा भाइहरूले बहिनीलाई उपहार दिन्छन् र संरक्षण गर्ने वचन दिन्छन् । यसबाट आपसी सद्भाव र सम्बन्ध प्रगाढ हुने स्रोत मानिन्छ । जनैपूर्णिमाको परम्परा अन्तर्गत, तागाधारी जातिका पुरुषहरूले नयाँ जनै लगाउने चलन छ । जुन चार महिनाहरुको वैदिक वर्णन अनुसार नयाँ जनै फेर्नुपर्ने समय मानिन्छ । यस दिन बिहानै विधिपूर्वक स्नान गरी, धार्मिक विधिहरू पालना गरेर मन्त्रित जनै राख्ने गरिन्छ । साथै, पूरानो जनै त्यागी नयाँ जनै लगाउने चलन पनि प्रमुख रुपमा रहेको छ । परम्परागत रूपमा, यस दिन सप्तऋषि मण्डलको पूजाआजा गरी ऋषितर्पणी गरिन्छ जसले गुरु र ऋषि प्रति सम्मान प्रकट गर्दछ । यसैगरी, पौराणिक कथाहरूमा विष्णु भगवानले आफ्नो अवतार वामनले राजा बलिलाई राखी बाँधेर विश्व विजय गरेको कथा पनि यस पर्वसँग सम्बन्धित छ । यसर्थ नेवार समुदायमा भने जनैपूर्णिमालाई गुन्हुपुन्ही भनि भ्यागुताको पूजा गरेर वर्षा र खेती सम्बन्धी जानकारी दिने चलन छ । यो नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई समेत प्रतिविम्बित गर्ने पर्व हो ।
ब्राह्मण र क्षत्रिय पुरुषहरूले हिन्दु परम्परा अनुसार यज्ञोपवीत अर्थात जनै लगाउने चलन रही आएको छ । बाल्यकाल पश्चात् विधिपूर्वक व्रतबन्ध कर्म सम्पन्न गरी गुरु–पुरोहितद्वारा अरूले नसुन्ने गरी कानमा गायत्री मन्त्रको उच्चारण गरेपछि एउटा निष्ठामय धर्म र सत्यको बाटो अवलम्बन गर्ने दृढ सङ्कल्प लिएर देब्रे काँधमाथि पर्ने गरी दाहिने हातको मुन्तिर पारेर गुरु पुरोहितले मन्त्रेर तयार पारेको जनै ग्रहण गरिन्छ । जनै लगाउनुको अर्थलाई भन्नुपर्दा यसरी मन्त्रेको जनै ६ वटा काँचो धागो (६ सूते धागो) लाई दुई बेग्लै बेग्लै गाँठो पारिसकेपछि सबैलाई एक ठाउँमा राखेर तयार पारिन्छ । जसलाई वार्षिक रूपमा आजैको दिन परिवर्तन गर्ने चलन रहिआएको छ । जनैमा रहने दुई वटा शिखाका छ वटा घागो डोरा मध्ये एउटा शिखामा रहेका तीन डोरालाई ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर तथा अर्को शिखाको तीन डोरालाई कर्म, उपासना र ज्ञानको योग मानिन्छ । आजको दिनको मन्त्र यस प्रकारको रहेको छ । “येन बद्धो वलीराजा दानवेन्द्रो महावलस् । तेन त्वां प्रतिबध्नामि रक्षे मा चल मा चल ।।” रहेको छ ।
कुनै पनि देशले आफ्ना पारम्परिक धार्मिक वा साँस्कृतिक निधिहरुलाई जीवन्तता प्रदान गरिरहेका हुन्छन् । जसलाई संक्षेपमा भन्नु पर्दा त्यो नै त्यस देशको साँस्कृतिक गतिविधि त्यहाँको सामाजिक प्रतिविम्व हो । यसरी पूर्वजहरुले सामाजिक धरोहरको रुपमा छोडेर गएका विभिन्न पर्वमध्ये जनैपूर्णिमा पनि एक हो । एक पक्षबाट हेर्दा यो केबल तागाधारीको मात्र पर्व हो की भन्ने लाग्छ, परन्तु त्यसो होइन । यसमा अतागाधारीले पनि यस दिन रक्षासूत्र बाँध्ने प्रचलन छ । अतः गैर–तागाधारीले वैदिक मन्त्ररहित भई स्नान, दान, ऋषिपूजन आदि गर्नु हुन्छ भन्ने वर्णन भविष्य पुराणमा उल्लेख भएको कुरा हेमाद्रिमा उल्लेख भएको पाइन्छ । यसमा जनै फेर्ने कुरा के छ भने जनै कहिले र कति समयसम्म लगाउनु पर्छ ?भन्ने शास्त्रीय विधानको श्लोकलाई प्रस्तुत गर्नु सान्दर्भिक देखिन्छ । “सूतके मृतके चैव गते मांसचतुष्टये । नवयज्ञोपवीतानि धृत्थजीर्णानिसंत्यजेत् ।” यसको अर्थ हो जूठोसूतक परेमा वा चार महिना बितेपछि नयाँ जनै फेरेर पुरानोलाई फाल्नु पर्दछ ।
जनैपूर्णिमाका दिन प्रातकालमा उठी नदी, कुवा, इनार, धारा आदि गएर दतिवन लगाई सेतोमाटो, गोवर र खरानी अंगमा दलेर स्नान गर्नुपर्ने विधान छ । त्यसपछि अरुणघर्तिसहित कश्यप, भरद्वाज, गौतम, अत्रि, जमदग्नि, वसिष्ठ र विश्वामित्र यी सप्तर्षिहरुको पहिले पूजा गर्ने र पछाडि सबैलाई तर्पण गर्ने शास्त्रीय विधान रहेको पाइन्छ । जनैपूर्णिमा भगवान् शिवलाई आराधाना गरिने दिनको रुपमा र शुद्ध जनै बदल्ने दिनको रुपमा समेत लिइन्छ । जसलेगर्दा श्रावणी पूर्णिमा नेपालमा प्राचीन कालदेखि नै प्रचलित हुँदै आइरहेको एक पावनतम पर्व मानिन्छ । जुन रक्षा अर्थात ‘राखी’ यो पर्वमा मित्रहरु एक–दोश्रोलाई बाँध्छन् बहिनीहरु प्रेमले आफ्ना भाइहरुलाई बाँध्छिन र ब्राम्हणहरु अन्य वर्गका मानिसहरुलाई बाँध्दछन् । त्यो यथार्थमा सर्प अर्थात दुष्टजनबाट त्राण पाउनका लागि, तिनीहरुको प्रेम एवं स्नेहमा आबद्ध आपसी एकताको प्रतीकस्वरुप प्रण थियो । अतः पुराण अनुसार रक्षाबन्धन पर्वको पृष्ठभूमि पनि त्यहि नै छ । नयाँ जनैलाई विधिवत् पूजा गर्दा प्रथमतः सङकल्प वाचन र त्यसपछि तर्पणको विधि हुन्छ । फलतः बैकुण्ठवासी गुरु, पितृ, ऋषिहरुलाई श्रद्धा संस्मरणको उद्देश्यको लागि तर्पण कार्य गरिन्छ । यसरी हामीले धारण गर्ने जनै अर्थात एक एक्लेमा तीन डोरा हुन्छ । मानिस देवऋण, पितृऋण, ऋषिऋणबाट मुक्त हुनुपर्ने शास्त्रीय मान्यताको निमित्त उक्त तीन डोरा साङ्केतिक रुपमा देखाइएको वताइन्छ । सो डोरोमा ॐ कार, अग्नि, सर्प, सोम, पितृ, प्रजापति, अनिल, यम र विश्वदेवको बास हुने मान्यता छ । साथै तीन डोरालाई ब्रम्हा, विष्णु, महेश्वरको प्रतीक मानिन्छ । यसै पूर्णिमामा नेवार समुदायमा भ्यागुताको पूजा गर्ने प्रचलन रहिआएको छ । यस दिन भ्यागुताको लागि खेतमा कुनै एक ठाउँमा भात राखिदिएर ब्याँजा नकेगुपुन्ही को रुपमा मनाउने चलन छ । वस्तुतः भ्यागुताले राति टर–टर आवाज निकाल्दा इन्द्र महाराजाको निन्द्रा बिउँझिदा इन्द्रले पानी पारेको विश्वासमा भ्यागुताको पूजागर्ने प्रचलन रहेको जनविश्वास छ ।
अन्त्यमा भन्नुपर्दा जनैपूर्णिमा तागाधारी जातिको प्रमुख संस्कार एवं पर्व हो जसले धार्मिक पावनता, सामाजिक एकता र सांस्कृतिक विविधतालाई संरक्षण गर्दछ । यो पर्व वेद अध्ययन, ऋषि पूजाआजा, नित्यस्नान, नयाँ जनै लगाउने संस्कार, रक्षाबन्धन लगायतका विधिहरूका कारण हिन्दु धर्मावलम्बीको जीवनमा महत्वपूर्ण स्थान राख्दछ । मूलतः जनै पूर्णिमा, जसलाई श्रावणी पूर्णिमा पनि भनिन्छ, प्रत्येक वर्ष श्रावण शुक्ल पूर्णिमाको दिन मनाइन्छ । यस दिन हिन्दू धर्मावलम्बीले पुरानो जनै (यज्ञोपवित) फेरेर नयाँ जनै धारण गर्दछन् । जनैलाई पवित्रता, कर्तव्य, आत्मनियन्त्रण र अध्यात्मको प्रतिकको रूपमा लिइन्छ । यज्ञोपवित संस्कार बालकको ब्रह्मचारी जीवनको आरम्भ हो । जुन व्रत, संयम र अध्ययनको सुरुवात हो । जनै तीन डोरा भएको पवित्र डोरी हो । जुन गायत्री मन्त्रको प्रतिक स्वरूप हो । यसले ब्रह्मा, विष्णु र महेशका त्रिगुणात्मक स्वरूपलाई जनाउँछ । जब बालकलाई उपनयन संस्कार गरिन्छ, तब पहिलोपटक जनै दिइन्छ र त्यसपछि प्रत्येक वर्ष जनै पूर्णिमाका दिन पुरानो जनै फेर्ने परम्परा चलाइएको हो ।
