सन्तोष प्रसाद तिवारी/
काठमाडौं । नेपाल, प्राकृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण एक अद्वितीय देश, जहाँ हिमालदेखि तराईसम्मको भूगोलले मात्रै हैन, जातीय, धार्मिक, भाषिक र सांस्कृतिक विविधताले पनि मुलुकलाई धनी बनाएको छ। यति धेरै सम्भावना बोकेको मुलुक अझै पनि आर्थिक स्थायित्व, सामाजिक समावेशिता र राजनीतिक स्पष्टताको पर्खाइमा छ। कारण के हो? नेतृत्वको दूरदर्शिता, नीतिगत प्रतिबद्धता र वैश्विक प्रतिस्पर्धामा अगाडि बढ्न सक्ने नीति निर्माणको खाँचो हो।
• भूगोल र समुदाय: सम्भावनाभन्दा चुनौती बढी
नेपालको भौगोलिक बनावट त्रैतीय स्वरूपमा बाँडिएको छ—हिमाल, पहाड र तराई। तर यिनै क्षेत्रबीचको भौतिक र पूर्वाधारको असमानताले सामाजिक समावेशितामा गहिरो खाडल बनाएको छ। ग्रामीण भेगमा शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र सञ्चारका संरचनाहरू अझै पनि न्यूनस्तरमै सीमित छन्। नेपालमा रहेका १२५ भन्दा बढी जातीय समुदाय र सयौं भाषिक समूहबीच समन्वयको खाँचो छ। राज्यको नीति निर्माण तहमा सबै समुदायको प्रतिनिधित्व अझै सुनिश्चित हुन सकेको छैन।
• धर्म र संस्कृति: अवसरको चाबी, तर नजरअन्दाज
नेपाल बहुधार्मिक राष्ट्र हो। हिन्दू, बौद्ध, इस्लाम, किराँत, इसाई लगायत थुप्रै धार्मिक समुदायहरू यहाँ शान्तिपूर्वक बस्दै आएका छन्। तर धार्मिक र सांस्कृतिक विविधता विकासको प्रमुख साधन बन्ने सट्टा, कहिलेकाहीँ राजनीतिक स्वार्थका कारण अस्थिरता र ध्रुवीकरणको कारण बन्ने गरेको छ। संस्कृति र परम्परागत ज्ञानको सन्दर्भमा पनि, नेपालसँग विश्वलाई दिने धेरै कुरा छन्—लोककला, हस्तकला, पर्व र परम्परागत जीवनशैली। यी सबै सम्पदाहरू पर्यटन, निर्यात र सांस्कृतिक कूटनीतिको माध्यमबाट नेपालको आर्थिक विकासमा योगदान गर्न सक्थे, यदि दूरदर्शी नीतिकारहरू हुन्थे भने।
• पेशा र रोजगार: वैदेशिक श्रममा निर्भरता
नेपालको श्रमशक्ति मुख्यतया कृषि, निर्माण र वैदेशिक रोजगारीमा निर्भर छ। २० लाखभन्दा बढी नेपाली विदेशमा श्रम गरिरहेका छन्। यसले रेमिट्यान्स त ल्याउँछ, तर दीर्घकालीन आर्थिक स्वतन्त्रता दिन सक्दैन। मुलुकभित्र नै उद्यमशीलता, नवप्रवर्तन (innovation) र उद्योग विकासमा लगानी नहुनु ठूलो कमजोरी हो।
• विश्व प्रतिस्पर्धा र नेतृत्वको खाँचो
२१औं शताब्दी प्रविधि, नवप्रवर्तन र दिगोपनको युग हो। यथार्थ के हो भने, नेपाल अझै पनि २०औं शताब्दीको सोचमा अड्किएको छ। शिक्षा प्रणाली पुरातन छ, सरकारको डिजिटल पूर्वाधार कमजोर छ, नीति निर्माणमा युवाको सहभागिता नगण्य छ।
नेपाललाई अब चाहिएको छ-यस्तो नेतृत्व, जसले
– सङ्घीयताको आत्मा अनुसार समावेशी नीति ल्याउन सक्छ,
– भूगोलअनुसार आवश्यकता छुट्याएर स्रोत परिचालन गर्न सक्छ,
– धार्मिक सद्भाव र सांस्कृतिक विविधतालाई राष्ट्रनिर्माणको मेरुदण्ड बनाउन सक्छ,
– शिक्षा, अनुसन्धान र प्रविधिमा लगानी गर्नसक्छ,
– नयाँ पुस्तालाई अवसर र आशा दिन सक्छ,
– अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको उपस्थिति मजबुत पार्न सक्छ।
निष्कर्ष:
नेपालको समस्या सम्भावनाको अभाव होइन, ती सम्भावनालाई चिन्ने र प्रयोग गर्न सक्ने सोच, नीतिगत स्पष्टता र इमानदार नेतृत्वको अभाव हो। अब प्रश्न नेतृत्वको छ—के नेपाल यस्तो नेतृत्व पाउनेछ? “हाम्रो विविधता हाम्रो कमजोरी होइन, शक्तिको स्रोत हो। तर त्यो शक्तिको सदुपयोग गर्ने नेतृत्व हामीले चुन्न जान्नुपर्छ।”
सन्तोष प्रसाद तिवारी(dibaynews.com)
(सह-सम्पादक, स्वतन्त्र पत्रकार )
