गणेश अम्गाईँ / २०८१ चैत १८,काठमाडौं ।
भूमिका (Introduction):
हाल विश्वभरि भइरहेका विरोध प्रदर्शनहरू सरकारका नीतिहरू, आर्थिक संकट, मानव अधिकार उल्लंघन, र राजनीतिक अस्थिरतासँग जोडिएका छन्। टर्की, बंगलादेश, पाकिस्तान, म्यानमार, गाजापट्टी, र नेपाल जस्ता देशहरूमा प्रदर्शनहरूले गहिरो प्रभाव पारेका छन्। यी आन्दोलनहरू प्रायः नागरिक असन्तोषको प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति हुन्, जसमा लाखौं मानिस सहभागी छन्। सरकारहरूको असफल नीतिहरू, सुरक्षाकर्मीको प्रतिक्रिया, र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको संलग्नताले यी प्रदर्शनहरूलाई थप जटिल बनाएको छ। यस्ता विरोधहरूलाई सम्बोधन गर्न सरकारहरूले प्रभावकारी संवाद, नीति सुधार, र मानव अधिकारको सम्मान गर्न आवश्यक छ, ताकि स्थायित्व कायम रहोस्। सुचि अनुसार -:
विश्वभर जारी विरोध प्रदर्शन र असन्तुष्टिका घटनाहरू-
देश कारण / माग स्थिति विदेशी समर्थन प्रभाव सहितकाे बुँदागत-:
टर्की: इस्तानबुलका मेयर एकरेम इमामोग्लुको गिरफ्तारी;राष्ट्रपति एर्दोआनको राजीनामा र समयपूर्व चुनावको माग १० दिनदेखि जारी विरोध प्रदर्शन; लाखौं सहभागी; झन्डै १,९०० जना पक्राउ विभिन्न राजनीतिक समूहहरूबाट समर्थन; मानव अधिकार मुद्दामा अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान ठूलो सामाजिक अशान्ति; व्यापक गिरफ्तारी; टर्कीको राजनीतिक स्थिरतामा प्रभाव।
बंगलादेश: स्वतन्त्रता सेनानीका सन्तानका लागि ३०% कोटा पुनःस्थापनाको माग; सरकारविरोधी भावना प्रदर्शन व्यापक आन्दोलनमा परिणत; सरकारद्वारा कर्फ्यू र इन्टरनेट निलम्बन; ४०० भन्दा बढी मृत्यु अन्तर्राष्ट्रिय निन्दा; सरकारलाई जिम्मेवार बनाउन आग्रह गम्भीर मानवीय क्षति; १.२ अर्ब डलरभन्दा बढी आर्थिक नोक्सानी; राजनीतिक तनाव तीव्र।
मोजाम्बिक: फ्रेलिमोलाई समर्थन गर्दै गरिएको चुनावी धाँधलीको आरोप; आर्थिक समस्याप्रति असन्तोष देशव्यापी प्रदर्शन; सुरक्षाकर्मीहरूसँग हिंसात्मक झडप; ११ जना मारिए, ४०० भन्दा बढी पक्राउ चुनावी प्रक्रिया आलोचना; स्वतन्त्र छानबिनको माग नागरिक अशान्ति; घाइते र मृतकको संख्या; आर्थिक अस्थिरता।
म्यानमार: सैन्य सरकारप्रति असन्तोष; भूकम्पबाट सिर्जित जटिलता द्वन्द्व जारी; सैन्य हवाई आक्रमण; प्रतिरोध समूहहरूले मानवीय सहायता दिन अस्थायी युद्धविराम घोषणा चीन, रूस र भारतबाट अन्तर्राष्ट्रिय सहायता; सहायता वितरणमा चिन्ता उच्च मृत्युदर; पूर्वाधारमा क्षति; प्राकृतिक प्रकोपले झन् गम्भीर मानवीय संकट।
गाजापट्टी: हमास सरकारको विरोध; युद्ध अन्त्य र सिमाना पुनःखोल्न माग युद्ध सुरु भएदेखि सबैभन्दा ठूलो प्रदर्शन; हमासद्वारा प्रदर्शन नेताहरू र पत्रकारहरू पक्राउ अन्तर्राष्ट्रिय मिडियाले सीमित रूपमा रिपोर्टिङ गरिरहेको तनाव बढ्ने सम्भावना; हिंसा बढ्न सक्ने जोखिम; मानवीय समस्याहरू।
केन्या: गरिब वर्गलाई असर गर्ने नयाँ कर ऐनको विरोध; आर्थिक समस्या जुन महिनादेखि प्रदर्शन जारी; सरकारले कानुन संशोधन गरे पनि केही क्षेत्रमा प्रदर्शन जारी आर्थिक नीति र समानताको विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान सामाजिक अशान्ति; सरकारको आर्थिक नीति पुनरावलोकन गर्ने सम्भावना।
नाइजेरिया: आर्थिक सुधारको कारण जीवनयापन महँगो; सरकारी नीतिप्रति असन्तोष केन्याको प्रदर्शनबाट प्रेरित भएर प्रदर्शन जारी; सरकारविरुद्ध व्यापक असन्तोष क्षेत्रीय प्रदर्शनहरूको ऐक्यबद्धता; सरकारलाई जवाफदेही बनाउन दबाब नागरिक अशान्ति; आर्थिक नीतिमा सम्भावित परिवर्तन।
युगान्डा: सरकारी भ्रष्टाचारको आरोप; आर्थिक समस्या भ्रष्टाचार र आर्थिक समस्याविरुद्ध प्रदर्शन; सरकारले प्रदर्शन दबाउने प्रयास गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय मानव अधिकार संस्थाहरूले निगरानी गरिरहेका; पारदर्शिता माग राजनीतिक तनाव बढ्ने सम्भावना; नीति सुधार हुन सक्ने सम्भावना।
पाकिस्तान: पूर्वप्रधानमन्त्री इमरान खानको अपदस्थीकरणपछि राजनीतिक अस्थिरता; आई. एम.एफ. नीतिका कारण आर्थिक समस्या देशभर प्रदर्शन; समयपूर्व चुनावको माग; सुरक्षा बलसँग हिंसात्मक झडप; बलुचिस्तानमा आतङ्क बढ्दो विदेशी हस्तक्षेपको आरोप; विशेष गरी अमेरिकी प्रभावमाथि बहस राजनीतिक अस्थिरता; आर्थिक समस्या; क्षेत्रीय सुरक्षामा असर।
नेपाल: गणतन्त्रप्रति असन्तोष; राजतन्त्र पुनःस्थापना – को माग; नेपाललाई हिन्दू राष्ट्र घोषणाको माग काठमाडौंमा राजतन्त्र समर्थक प्रदर्शन; प्रहरीसँग हिंसात्मक झडप; १०० भन्दा बढी प्रदर्शनकारी पक्राउ अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको सीमित प्रतिक्रिया; स्थिरता र लोकतान्त्रिक प्रक्रियामाथि चिन्ता सामाजिक अशान्ति; मृत्युदर; नेपालको राजनीतिक अवस्थामाथि प्रभाव।
यी प्रदर्शनहरू सरकारका नीति, आर्थिक संकट, र राजनीतिक सुधारका मागहरूसँग सम्बन्धित छन्। अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यी घटनाहरूलाई नजिकबाट हेरिरहेको छ, जसले स्थायित्व र मानव अधिकारको रक्षा गर्न आवश्यक पहलहरूको महत्त्वलाई उजागर गर्छ।
कारण र प्रभाव-: हाल विश्वभरि भइरहेका विरोध प्रदर्शनहरू विभिन्न राजनीतिक, आर्थिक, र सामाजिक कारणहरूले प्रेरित छन्। टर्कीमा राष्ट्रपति एर्दोआनको राजीनामाको मागदेखि नेपालमा राजतन्त्र पुनः स्थापनाको आन्दोलनसम्म, यी प्रदर्शनहरू सरकारको नीति, भ्रष्टाचार, आर्थिक असमानता, र मानव अधिकार उल्लंघनविरुद्ध जनताको असन्तोषको संकेत हुन्। बंगलादेशमा कोटा प्रणाली पुनःस्थापनाको माग गर्दै व्यापक आन्दोलन देखिएको छ भने म्यानमारमा सैन्य शासनविरुद्ध द्वन्द्व जारी छ। गाजापट्टीमा हमास सरकारको विरोध, नाइजेरिया र केन्यामा आर्थिक कठिनाइका कारण भएका प्रदर्शनहरू समेत सरकारको असफल नीतिहरूको परिणाम हुन्।
यी प्रदर्शनहरूका विभिन्न प्रभाव देखिएका छन्। कतिपय स्थानमा सरकारले दमनकारी नीति अपनाएर विरोधलाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरेको छ भने कतै भने आन्दोलनले सरकारलाई नै परिवर्तन गर्न बाध्य पारेको छ। टर्की, मोजाम्बिक, र पाकिस्तानमा प्रदर्शनहरूले राजनीतिक अस्थिरता निम्त्याएको छ भने बंगलादेशमा प्रदर्शनका कारण ठूलो आर्थिक क्षति भएको छ। यस्तै, गाजापट्टी र म्यानमारमा द्वन्द्वका कारण मानवीय संकट उत्पन्न भएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय संलग्नता र मानव अधिकार-:
अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले यी प्रदर्शनहरूलाई चासोका साथ नियालिरहेको छ। संयुक्त राष्ट्रसंघ, मानव अधिकार संस्था, र क्षेत्रीय संगठनहरूले कतिपय सरकारलाई संयम अपनाउन आग्रह गरेका छन्। टर्की र पाकिस्तानका प्रदर्शनहरूमा पश्चिमी राष्ट्रहरूले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा चासो देखाएका छन् भने म्यानमार र गाजापट्टीमा चीन तथा रूसको प्रभाव देखिन्छ। बंगलादेशको आन्दोलनमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको गम्भीर ध्यानाकर्षण भए पनि ठोस हस्तक्षेप भने भएको छैन। यस्तै, नेपालमा राजतन्त्र समर्थक प्रदर्शनबारे अन्तर्राष्ट्रिय समुदाय तटस्थ देखिएको छ।
अधिकांश प्रदर्शनहरूमा प्रहरी बलको प्रयोग सीमित देखिन्छ, जसको प्रमुख कारण मानव अधिकारसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड हुन्। सुरक्षा बलले प्रदर्शन दबाउने क्रममा अत्यधिक बल प्रयोग गरेमा अन्तर्राष्ट्रिय समुदायबाट आलोचना हुन सक्छ। बंगलादेश, टर्की, र पाकिस्तानमा प्रदर्शन दबाउन कठोर उपाय अपनाइए पनि, म्यानमार जस्ता देशमा सैन्य सरकारले प्रदर्शन- कारीहरूमाथि क्रूर दमन गरेको देखिन्छ।
सरकार असफल हुनुका कारण सरकारहरू-: प्रदर्शनलाई नियन्त्रण गर्न असफल हुनुका विभिन्न कारण छन्। पहिलो, जनताले सरकारप्रति गहिरो असन्तोष व्यक्त गरिरहेका छन्, जसका कारण दमन गर्दा झन् ठूलो विद्रोह निम्तिन सक्छ। दोस्रो, सामाजिक सञ्जालले आन्दोलनलाई तीव्र पार्ने काम गरेको छ, जसले सरकारलाई तत्काल समाधान दिन दबाब सिर्जना गरेको छ। तेस्रो, सरकारहरूले प्रभावकारी संवाद तथा संकट व्यवस्थापन रणनीति अपनाउन नसक्दा स्थिति झन् जटिल बनेको छ। नेपाल, नाइजेरिया, र केन्यामा सरकारको कमजोर प्रतिक्रिया प्रदर्शन लम्बिनुमा ठूलो कारण बनेको छ।
नियम परिवर्तनको आवश्यकता ?
यस्ता प्रदर्शनहरू रोक्न सुरक्षा निकायले बल प्रयोगको नियम (Rules of Engagement – ROE) पुनः विचार गर्नु आवश्यक छ। लोकतान्त्रिक मुलुकमा जनताको विरोध गर्ने अधिकार सुरक्षित गर्नुपर्ने भए पनि अराजक गतिविधि नियन्त्रण गर्न निश्चित सीमा तोक्नुपर्छ। केन्या, नाइजेरिया, र नेपालजस्ता देशमा सुरक्षा संयन्त्रको कमजोरीले प्रदर्शन हिंसात्मक बन्दै गएका छन्। म्यानमार, बंगलादेश, र टर्कीमा भने सरकारहरू दमनकारी नीति अपनाउँदैछन्। यस्तो अवस्थामा, सरकारले शक्ति सन्तुलन मिलाउने नयाँ नीति ल्याउनु आवश्यक छ, जसले कानुनी राज्यको रक्षा गर्दै नागरिक अधिकार पनि सुरक्षित रहोस्।
निष्कर्ष (Conclusion)-:
विश्वभर जारी विरोध प्रदर्शनहरूले सरकारहरूको कमजोरी उजागर गरेका छन्। कतिपय देशमा प्रदर्शनहरूले शासन परिवर्तनको माग उठाइरहेका छन् भने कतै जनताले आर्थिक र सामाजिक सुधार खोजिरहेका छन्। सरकारहरू प्रदर्शन नियन्त्रण गर्न असफल भइरहेका छन्, जसका कारण अस्थिरता बढ्दै गएको छ। दमनकारी नीति अपनाउँदा आन्दोलन झन् चर्किन सक्छ, भने संवाद र सुधारका उपायहरूले दीर्घकालीन समाधान दिन सक्छन्। बल प्रयोगको नियम (ROE) पुनरावलोकन गरी सुरक्षा र मानव अधिकारको सन्तुलन कायम गर्नु जरुरी छ। केवल दमन होइन, समावेशी संवादमार्फत स्थायित्व कायम गर्न सरकारले जिम्मेवार भूमिका खेल्नुपर्छ।
