सन्ताेष प्रसाद तिवारी
२०८२-७-१६ काठमाडौं ।
मानव समुदायको चेतनामा आएकाे सभ्यताको धारणा नै विकास हाे।मानव समुदाय आर्थिक ,राजनीतिक, सांस्कृतिक ,सामाजिक र प्राविधिक रुपमा पुर्न नहुन्जेल दिगो विकास हुन असम्भव छ। सभ्यता भनेकै उन्नत समाजकाे समष्टिगत उपलब्धि र प्रयासकाे अवस्था हाे। नेपाल प्राकृतिक, सांस्कृतिक र मानवीय स्रोतले सम्पन्न देश हो। तर विडम्बना के छ भने, यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि देश आज पनि अनिर्णयको बन्दीे बनेको छ। नीतिगत अस्थिरता, प्रशासनिक ढिलासुस्ती र राजनीतिक स्वार्थले गर्दा विकासका योजनाहरू कार्यान्वयन हुन नपाउँदै ठप्प हुने अवस्था रहँदै आएको छ। यस्तो जटिलता हटाई छोटो अवधिमै दिगो र पूर्ण विकास हासिल गर्न नेपालले केही ठोस उपायहरू तत्काल अपनाउन आवश्यक छ ,यी उपायहरु-:
(क). राजनीतिक स्थायित्व र नीतिमा निरन्तरता हुनुपर्ने
राजनीतिक अस्थिरताले विकासका सम्पूर्ण प्रयासहरू कमजोर बनाउँछ। हरेक सरकार आएपछि नीति, योजना र प्राथमिकता परिवर्तन हुँदा दीर्घकालीन लक्ष्यहरू अधुरै रहन्छन्। त्यसैले सबै राजनीतिक दलहरूबीच राष्ट्रको साझा दीर्घकालीन विकास दृष्टिकोणमा सहमति हुनुपर्छ, जसले सरकार परिवर्तन भए पनि नीति र योजना निरन्तर रहोस्।
(ख). निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता र छरितोपन
नेपालको विकासलाई ढिलो बनाउने मुख्य कारण निर्णय प्रक्रियामा ढिलासुस्ती हो। हरेक योजना स्वीकृत हुन महिनौँ लाग्छ। यसलाई अन्त्य गर्न डिजिटल प्रशासन प्रणाली, अनलाइन अनुमति प्रक्रिया र उत्तरदायी नौकरशाही आवश्यक छ। समयसीमा तोकिएको निर्णय प्रणाली लागू गर्नाले कार्यान्वयनमा गति आउँछ।
(ग). युवाशक्ति र प्रविधिको उपयोग देशैभर
नेपालको सबैभन्दा ठूलो पूँजी युवाशक्ति हो। तर उनीहरू विदेशिन बाध्य छन्। युवालाई देशभित्र रोजगारी सिर्जना गर्न उद्यमशीलता, स्टार्टअप समर्थन र प्रविधि शिक्षामा लगानी गर्नुपर्छ। कृषि, पर्यटन, ऊर्जा जस्ता क्षेत्रमा प्रविधिको प्रयोग बढाइएमा उत्पादन र कार्यक्षमता दुवै बढ्छ।कृषि क्षेत्रमा भुगाेल अनुसारको उत्पादनमा ध्यान दिनुपर्छ ।
(घ). सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रण शतप्रतिशत लागु
दिगो विकासको जरो सुशासन हो। पारदर्शी सरकारी प्रक्रिया, स्वचालित लेखापरीक्षण, र जनउत्तरदायित्व युक्त प्रशासनिक प्रणालीले भ्रष्टाचार घटाउँछ। एक नागरिक एक डिजिटल पहिचान प्रणाली लागू गरी प्रत्येक खर्च र लगानीको अनुगमन गर्न सकिन्छ।
(ङ).स्थानीय सरकारको सशक्तिकरण अपर्रिहार्य
संघीयताले विकासको जिम्मेवारी स्थानीय तहमा पुर्याएको छ। तर अधिकार र स्रोतको प्रभावकारी प्रयोग नहुँदा स्थानीय विकास कमजोर छ। त्यसैले स्थानीय तहलाई प्राविधिक जनशक्ति, बजेट स्वतन्त्रता र अनुगमन संयन्त्र प्रदान गर्नुपर्छ, ताकि गाउँमै विकासको गति बढोस्।
(च). निजी क्षेत्र र सहकारी क्षेत्रको साझेदारीमा निरन्तरता
सरकारी लगानी मात्रले विकास सम्भव छैन। पब्लिक प्राइभेट- कोआपरेटिभ (PPC) मोडेलमा आधारित लगानी प्रणालीले औद्योगिक र पूर्वाधार विकासलाई गति दिन सक्छ। यसले रोजगारी, उत्पादन र राजस्व वृद्धि तीनै क्षेत्रमा सन्तुलन ल्याउँछ।
(छ). वातावरणीय सन्तुलन र दिगोपनको सुनिश्चितता गर्ने
दिगो विकास भनेको केवल आर्थिक वृद्धि होइन, पर्यावरणीय र सामाजिक सन्तुलन सहितको विकास हो। नवीकरणीय ऊर्जा, फोहोर व्यवस्थापन, र हरित पूर्वाधार विकासमा जोड दिइनुपर्छ, जसले भविष्यका पुस्तालाई पनि सुरक्षित बनाउँछ।
निष्कर्ष:
नेपाललाई अनिर्णयको बन्दी बनाउने मानसिकता, स्वार्थ र ढिलासुस्ती अब अन्त्य गर्नैपर्छ। देशको विकासको बाटो नीति स्पष्टता, निर्णयको छरितोपन, सुशासन र युवाको सहभागिताबाट खुल्छ। यदि यी उपायहरू सच्चा राजनीतिक इच्छाशक्ति र पारदर्शी कार्यशैली सहित लागू गर्न सकिए, नेपाललाई छोटो अवधिमै दिगो र पूर्ण विकासको मार्गमा अघि बढाउन सकिन्छ।
सन्ताेष प्रसाद तिवारी: लेखक एवम् पत्रकार ।
